Democratie vraagt om volwassenheid

Il Conformista is een indringende film, waarbij je tijdens het kijken steeds met jezelf in gesprek bent. Zie ik het goed, heb ik iets gemist, klopt het? Wat gebeurt hier? En vooral: naar wie zit ik te kijken? Wie is die Marcello? Want het lukt maar niet om zijn gelaatsuitdrukking te lezen of te doorgronden, aldus Marlies Honingh.

Onderstaande tekst is een licht bewerkte versie van de introductie die zij gaf op de derde avond van de filmreeks Science & Fiction: Wat is rechtvaardigheid?

Wanneer kijk je naar een film als wetenschapper en wanneer zie je dingen gewoon omdat je bent wie je bent?  Il conformista is een film met grote vragen, en ik houd van grote vragen. Noem het beroepsdeformatie, maar de wetenschapper in mij ziet direct dat het niet alleen over de ontwikkeling van de persoon Marcello gaat, het gaat ook over de samenleving en democratie.

Anders gezegd: we zien microvraagstukken van de hoofdpersoon van de film, over zijn jeugd en ontwikkeling. Maar het gaat ook over instituties zoals de kerk, het huwelijk, politieke stromingen en de politiek zelf. Daarmee hebben we ook het grotere, macroperspectief te pakken.

Normaal willen zijn

Hoe is te verklaren waarom het gaat zoals het gaat in het leven van Marcello? Waarom wil hij zo graag normaal zijn? Ik ben opgeleid als pedagoog en daar leerde ik al heel snel een theorie over veilige hechting en het belang daarvan voor je ontwikkeling. Duidelijk is dat als het gaat om die hechting, er wel het een en ander is misgegaan bij hem.

Kinderen spiegelen zich zelf aan hun omgeving en vragen eigenlijk: ‘wie mag ik zijn in jouw ogen?’ en ontwikkelen zo een beeld van zichzelf. Maar waarom wil Marcello niets liever dan normaal zijn, zich constant conformeren? En waaraan eigenlijk: het huwelijk tussen man en vrouw, de Rooms Katholieke kerk? Of zijn er ook andere verklaringen?

Het boeiende aan de film is dan ook dat Marcello zich inhoudelijk helemaal niet aan het fascisme lijkt te verbinden. Misschien is hij wel gewoon bang om ‘er’ niet bij te horen. Wil hij eenvoudigweg normaal zijn…. en had hij misschien ook wel voor een ander regime, voor ander gedachtegoed kunnen vallen.

Waarom is het fascisme toch aantrekkelijk voor hem? Was het eenvoudig de heersende ideologie, de tijdgeest en wilde hij zich daaraan conformeren? Of is het juist omdat er binnen de fascistische beweging geen communicatie is, er in die zin niets van jou als mens en zienswijze gevraagd wordt, omdat het er niet toe doet?

Zit daarin ook de tragiek in van het vluchten in een autocratie: dat je je daartoe kunt verhouden?

Erop vertrouwen gehoord te worden

In mijn werk ben ik nadrukkelijk bezig met vraagstukken van democratie. Waar geven mensen vorm aan democratie? Wat is er in de samenleving nodig om recht te doen en ruimte te laten voor afwijkende meningen en zienswijzen? Dat vereist onder andere meerstemmigheid, ruimte voor pluralisme. Juist daar is in het verhaal van deze film geen ruimte voor. In ieder geval niet bij Marcello en niet bij het regime waar hij voor valt. Deze film laat ons ook zien dat democratie niet alleen tot stand komt via wetten, maar dat er in de samenleving meer nodig is. Het gaat juist ook over wat er tussen mensen gebeurt. De ruimte die zij elkaar gunnen en geven en over nieuwsgierig zijn naar de ander. Democratie gaat over mensen die geloven in communicatie en erop vertrouwen dat zij gehoord worden.

Democratie vraagt om volwassenheid. Democratie vraagt om er te staan en in gesprek te gaan. Daarmee vraagt democratie iets wezenlijks van ons allemaal.

Er zijn in de film enkele momenten waarop Marcello de kans geboden wordt om een andere keuze te maken. De professor bood hem die mogelijkheid in een gesprek, en ook diens vrouw probeert hem te verleiden tot andere gedachten. Voor Marcello lijkt het kunnen veranderen van inzicht, zich daarover uiten, en een gesprek daarover voeren juist niet de norm.’

Op veel manieren spelen ‘normen’ en ‘normaal zijn’ een rol in ons dagelijks leven. Wetenschappers hebben het over normaalverdelingen en kijken vanuit die gegevens naar uitzonderingen, afwijkingen en significante verschillen. Vanuit democratie redenerend, zou ik zeggen dat variatie en meerstemmigheid normaal zijn. Als we ons daar nou eens aan conformeren?

Marlies Honingh is bijzonder hoogleraar Maatschappelijke Bestuurskunde, in het bijzonder maatschappelijke democratie aan het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO). Zij is expert op het terrein van democratie, democratische erosie en burgerschap. Marlies Honingh is voorzitter van de Vereniging voor Bestuurskunde en Senior research fellow bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB).