De vanzelfsprekendheid van het algemeen belang

Euthanasie is tot nu toe alleen legaal in landen met een meer individualistische cultuur. De film Plan 75 stelt de vraag wat er gebeurt als je een soort euthanasieprogramma introduceert in een collectivistische cultuur, een echte gemeenschap zoals de Japanse, in dit geval. Dat maakt de film ook buitengewoon interessant voor Margo Trappenburg, die onderzoek doet naar de relatie tussen medisch-ethische kwesties en de samenleving daaromheen. Onderstaande tekst is een licht bewerkte versie van de introductie die zij gaf op de vierde en laatste avond van de USBO filmreeks Science & Fiction: Wat is rechtvaardigheid?

Amitai Etzioni (1929-2023), socioloog-filosoof en specialist in gemeenschapsdenken, schrijft in een van zijn artikelen over een Amerikaanse journalist die correspondent werd in Tokyo. De journalist organiseerde een kinderfeestje voor de verjaardag van zijn zoon, en probeerde de Japanse kinderen tijdens dat feestje de regels van stoelendans te leren. De Japanse kinderen waren verbijsterd. In hun opvoeding ging het om samenwerken, elkaar helpen en plekjes voor elkaar vrijhouden. De keiharde concurrentie van stoelendans was niet aan hen besteed.

Etzioni onderzocht ook hoe het collectivistische of communitaristische landen verging tijdens de coronacrisis. Hij concludeert dat Japan de coronatijd doorkwam zonder van overheidswege opgelegde lockdowns, zonder avondklokken en zonder QR codes met boetes. In Japan werd uitgelegd dat het belangrijk was om afstand te houden en dat deed men vervolgens gewoon. Voor elkaar. Voor de anderen. Japan heeft lage criminaliteitscijfers. Er is heel weinig oneigenlijk ziekteverzuim. De verschillen tussen rijk en arm zijn beperkt. Men is er vanzelfsprekend geneigd het algemeen belang mee te laten wegen in de vraag wat te doen en hoe te leven.

Euthanasiewetgeving

In het echt heeft Japan geen euthanasiewet en ook geen wet Voltooid leven voor 75-plussers, zoals die in Nederland een aantal jaar geleden werd ingediend bij het parlement. Euthanasie is tot nu toe alleen legaal in landen met een meer individualistische cultuur: Nederland, België, enkele staten in de VS (zoals Oregon), Australië en Canada. De voorwaarden voor euthanasie verschillen per land, maar over het algemeen gaat het om criteria zoals we die in Nederland hebben: de patiënt moet uitzichtloos en ondraaglijk lijden en hij of zij moet vrijwillig vragen om stervenshulp, zonder dwang van zijn naasten of de verdere omgeving. Euthanasie vraag je voor jezelf, niet omdat je je dierbaren de zorg of de zorgkosten wilt besparen en ook niet omdat je je zorgen maakt over de begroting van het ministerie van VWS en de Nederlandse schatkist.

Plan 75 stelt de vraag wat er gebeurt als je een soort euthanasieprogramma introduceert in een collectivistische cultuur. De film borduurt daarmee voort op het thema opoffering of zelfopoffering van oude mensen. Simone de Beauvoir (1908-1986) schreef in 1970 een boek over ouderdom, waarin ze een overzicht geeft van het tot dan toe beschikbare antropologische materiaal over hoe primitieve samenlevingen hun ouderen behandelden. De Beauvoir beschrijft stammen waar ouderen met eerbied werden behandeld, omdat hun kennis werd beschouwd als waardevol voor de gemeenschap. Maar er waren ook stammen waarin ouderen primair als last werden gezien. Dat speelde vooral in gemeenschappen waar structureel te weinig voedsel was. Of in nomadische stammen, waar ouderen niet meer mee konden in de vele verplaatsingen. De Beauvoir vond voorbeelden van ouderen die ritueel werden gewurgd door een zoon of een jongere broer, ouderen die werden achtergelaten in een kooi om door wilde dieren te kunnen worden verscheurd en Inuit ouderen die in een kayak afdreven van hun gemeenschap.

De ballade van Narayama

De Beauvoir bespreekt in dit verband ook De ballade van Narayama. Dat is een boek dat twee keer is verfilmd (in de jaren 50 en de jaren 80) en zich afspeelt in Japan. Het is geen waar gebeurd verhaal, maar het past wel bij de antropologische studies die De Beauvoir verder bespreekt. Het gaat over een dorpsgemeenschap waar ouderen, als ze rond de 70 zijn, de berg op worden gedragen door hun zoon. De berg ligt vol met schedels en skeletten en de ouderen worden er naar toe gebracht om ook te sterven. Hoofdpersoon O’Rin is een kwieke, fitte vrouw van 70, die zich vanzelfsprekend schikt in deze traditie.

In De ballade van Narayama offeren ouderen zich op vanwege de nijpende voedselschaarste. In Plan 75 gaat het om de vergrijzing: er zijn zoveel oude mensen dat er niet meer genoeg jongeren zijn om voor hen te zorgen. Japanners gaan rond de zestig met pensioen uit hun aantrekkelijke baan en gaan daarna doorgaans elders op de arbeidsmarkt aan de slag, in een veel mindere baan tegen meestal slechtere arbeidsvoorwaarden.

Dat is staande praktijk in het huidige Japan en dat zien we ook in Plan 75: ouderen die aan het werk zijn als kamermeisje in hotels of als verkeersregelaars op straat. Daarmee verdienen ze niet veel, en in deze periode van financiële kwetsbaarheid komt Plan 75 in beeld. Hoofdpersoon Michi is net als O’Rin uit De ballade van Narayama een fitte zeventigster en de vraag in de film is wat zij gaat doen.

De participatiesamenleving

Voor ons Nederlanders stelt de film nog een andere vraag. Onze overheid wil al enige tijd onze individualistische cultuur ombuigen naar een meer gemeenschapsgerichte samenleving: een zorgzame samenleving, een participatiesamenleving. We moeten meer zelf gaan zorgen voor onze ouderen, voor de zieken in onze familie en voor kwetsbare mensen in onze buurt. Onze jongeren wordt op het hart gebonden dat ze sneuvelbereid moeten worden voor straks, als Nederland wordt meegezogen in een oorlog. Een herinvoering van de dienstplicht wordt niet uitgesloten. Wat zal er gebeuren met ons euthanasiebeleid als we meer gaan lijken op Japan?

Margo Trappenburg is universitair hoofddocent bij het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO) en bijzonder hoogleraar Grondslagen van het maatschappelijk werk aan de Universiteit voor Humanistiek. Zij doet onder andere onderzoek naar nieuwe ontwikkelingen in de verzorgingsstaat en schrijft veel over ethische kwesties, de positie van professionals in de zorg, gezondheidszorgbeleid en verdelingsvraagstukken.